Pociąg do Wielkiego Kacka… dzieje ulicy Starodworcowej

Starodworcowa - Wielki KackW większości polskich miast, główna ulica prowadząca do dworca kojarzy się z koleją. Mamy w Gdyni ulicę Dworcową, która zaprowadzi nas do dworca głównego. Podobnie jak w Wielkim Kacku mamy ulicę wiodącą na dworzec, czyli ulicę Nowodworcową. Mamy także Starodworcową, która jednak nie wiedzie na dworzec, ale przywołuje dawne wspomnienia z kart historii wsi Wielki Kack. Warto je jednak przypomnieć, sięgając pamięcią wstecz. 
Podpisany 28 czerwca 1919r. w Wersalu traktat pokojowy przywrócił Polsce część Pomorza i niewielki, bo tylko 72-kilometrowy dostęp do morza.
Ze względów militarnych i ekonomicznych, gdyż za tranzyt przez obce terytorium trzeba było płacić cło, polskie władze zdecydowały się na budowę nowej linii kolej, która miała omijać Wolne Miasto Gdańsk.
Linia kolejowa Wielki Kack

Ustawa z 18 lutego 1921 roku o budowie linii kolejowej Kokoszki-Gdynia upoważniała Ministra Kolei Żelaznych do opracowania projektu, ,,ułożenia" kosztorysu budowy, oznaczenia stacji i przystanków oraz do oznaczenia terminu otwarcia ruchu.
Uroczystego otwarcia nowej linii kolejowej Gdynia-Kokoszki liczącej 23 km, dokonano 20 listopada 1921r. Linia kolejowa przebiegała przez ówczesną wieś Wielki Kack, obecną ulicą Starodworcową. Do dziś pozostały na niej dwa bliźniacze budynki pod numerem 32 i 34 z roku 1928, które po remoncie straciły swój ,,kolejowy" klimat. Jej dawny przebieg wyznacza pozostawiony stary nasyp kolejowy, którego możemy oglądać do dzisiaj przy ul. Źródło Marii za obwodnicą, a oddziela go od Starodworcowej trójmiejska obwodnica. Torowisko biegło obecnymi ulicami Nałkowskiej, Starodworcową, częścią Ornej oraz częścią ulicy Źródła Marii za obwodnicą.
Po pierwszym dworcu kolejowym w Wielkim Kacku pozostały tylko pożółkłe fotografie, a w miejscu tym obecnie znajduje się ul. Siewna. Budynek pierwszego
i nieczynnego dworca kolejowego został spalony w czasie działań wojennych we wrześniu 1939r.


Starodworcowa dziś - Wielki KackWzrost eksportu węgla ze Śląska przez Gdynię, głównie do Skandynawii, wymusił konieczność budowy tzw. kolejowej magistrali węglowej (457 km), największej inwestycji kolejowej II Rzeczpospolitej. W 1930 roku spółka Francuskie - Polskie Towarzystwo Kolejowe S.A. z siedzibą w Paryżu wybudowała nową linię kolejową, której przebieg istnieje do dzisiaj, a stary tor częściowo usunięto, tworząc drogę. Udzielona prywatnej spółce koncesja na budowę i eksploatację trasy wygasłaby, gdyby nie wybuch II wojny światowej, dopiero 31 grudnia 1975 roku. Wybudowanie magistrali pod kierownictwem inż. Józefa Nowkuńskiego w znacznym stopniu przyczyniło się do rozwoju gdyńskiego portu. Wybudowanie magistrali łączącej Herby Nowe na Śląsku z portem w Gdyni miało ogromne znaczenie gospodarcze
i polityczne, społeczne i militarne, dopiero co odrodzonego państwa polskiego.
Z uwagi na bardzo trudny teren na Kaszubach, między Kościerzyną, a Gdynią jest to typowa linia górska z ostrymi wyprofilowanymi zakrętami i stromymi podjazdami. Istniały (już zlikwidowane) tory łapankowe, czyli specjalne bocznice na zjazdach, na które kierowano wagony, które się oderwały od pociągu w czasie podjazdu. Kolejarze na szlaku meldowali na następne posterunki czy pociąg, który właśnie przepuścili miał sygnały końcowe, co oznaczało, że żadne wagony się nie oderwały. Jeżeli sygnałów na ostatnim wagonie nie było, to było jasne, że część składu właśnie jedzie z powrotem z górki i kierowano go na te tory łapankowe. Taki tor, jeszcze kilkanaście lat temu odchodził ze stacji Wielki Kack przez ulicę Sopocką. Nasyp tego toru istnieje nadal. Stosowano też często drugą lokomotywę popychającą pociągi pod górę. Odcinek Gdynia - Osowa (obecnie Gdańsk Osowa) był dwutorowy z uwagi na bezpieczeństwo (te odrywające się wagony) i większe natężenie pasażerskiego ruchu lokalnego. Pierwotny jego przebieg został lekko zmodyfikowany (stąd ulice Starodworcowa i Nowodworcowa w Wielkim Kacku). W pobliżu stacji Gdynia Główna, gdzie tory odchodzą w bok od linii gdańskiej też (z powodu stromizny) zastosowano tor łapankowy (istnieje do dziś), a już między Gdynią Główną a portem był zbudowany tor hamujący (zasypany cienką warstwą piasku) służący do tego samego, co tor łapankowy.
Linia Bydgoszcz - Kościerzyna - Wielki Kack - Gdynia od 1939 jest linią lokalną, nie modernizowaną, więc pomijając znikające stacje i odgałęzienia jest dzisiaj niemal skansenem przedwojennych kolei.
Na całej linii Bydgoszcz - Kościerzyna - Wielki Kack - Gdynia nowo pobudowane dworce miały jednakową standardową architekturę stylizowaną nieco na małe szlacheckie dworki z charakterystycznymi kolumienkami przy wejściu. W większości nadal istnieją. Nadal też funkcjonują semafory kształtowe na tym odcinku. Tylko parowozy i zabytkowe wagony po tej linii już nie kursują.... Może uda się zachować dawny charakter nastawni kolejowej, która znajduje się w budynku dworcowym stacji Wielki Kack. Pozostały też zabytkowe budynki gospodarcze i warsztatowe, które ,,przerabiane" na mieszkania tracą swój specyficzny klimat i architekturę. Budowa kolei metropolitarnej może przywrócić znaczenie
i dawny blask dworca w Wielkim Kacku z zachowaniem jego zabytkowego charakteru.

Mariusz Pająk